یکشنبه 27 اردیبهشت 1394 04:17 ب.ظ نظرات ()


بخشی از جنگ جهانی اول و جنگ داخلی روسیه

زمان :  1934 - 1916

مکان : ترکستان روسیه

نتیجه : پیروزی شوروی

متخاصمین

جنبش باسمه چی (شامل  : خان نشین خیوه (1920 - 1918 ) ، امارت بخارا ( 1920 ) )

ارتش سفید  (1920 - 1919 )

افغانستان (1929)

 

حکومت های مسلط بر روسیه و متحدان :

امپراتوری روسیه  ( 1917 - 1916 )

جمهوری روسیه (1917 )

جمهوری شوروی سوسیالیستی روسیه فدراتیو  ( شامل : جمهوری شوروی سوسیالیستی خودمختار ترکستان ، جمهوری خلق شوروی خوارزم ، جمهوری خلق شوروی بخارا )

اتحاد شوروی  ( از 30 دسامبر 1922 )

 حمایت شده از طرف : ارتش سفید  ( 1920 ) ، چین  ( نامشخص و غیرقطعی ) ،                                                                  

ایران ( 1929 -1928 ، نامشخص و غیرقطعی ) ، افغانستان  ( 1930 - 1929 ، نامشخص و غیرقطعی )

فرماندهان

انور پاشا

ابراهیم بیک

ایرگاش بی

مضامین بی

جنید خان

محمد عالم خان

حبیب الله کلکانی ( افغانستان )

 

میخاییل فرونزه

گریگوری سوکولنیکوف

فیض الله خودژایف ( جمهوری خلق شوروی خوارزم )

الکساندر ایوانوویچ چرپانوف

ویتالی مارکوویچ پریماکوف

ماگازا ماسانچی

محمد نادرشاه ( افغانستان )

 

استعداد

در اوج قدرت شاید 30 هزار نفر ، در اواخر 1919 بیش از 20 هزار نفر

120 تا 160 هزار نفر

تلفات

نامشخص

ده ها هزار غیرنظامی کشته شدند ، تعداد نامشخصی نیز به دلیل گرسنگی جان باختند

 

در مدارک رسمی 516 کشته و 925 زخمی

جنبش باسمه چی یا شورش باسمه چی خیزشی بود که مردم مسلمان آسیای میانه برای رهایی از سلطه حکومت های امپراتوری و بعدا شوروی روسیه  آن را به پا داشتند .

جنبش باسمه چی ریشه در خشونت هایی داشت که مردم محلی در اعتراض به سربازگیری اجباری امپراتوری روسیه جهت جمع آوری نیروی لازم برای اعزام به جبهه های جنگ جهانی اول  ( سال 1916 ) به راه انداخته بودند . در ماه های پس انقلاب اکتبر 1917 بلشویک ها قدرت را در بسیاری از بخش های قلمرو امپراتوری روسیه به دست گرفتند و جنگ داخلی روسیه آغاز شد .

جنبش های سیاسی مسلمان ترکستان سعی کردند در شهر خوقند ، واقع در دره فرغانه ، یک دولت خودمختار تشکیل دهند . بلشویک ها در فوریه 1918 به خوقند حمله کردند . بیش از 25 هزار نفر از مردم محلی در قتل عام همگانی بلشویک ها کشتار شدند . این قتل عام سبب شد جنبش باسمه چی حمایت مردمی بالایی کسب کند و با انجام جنگ های چریکی و متعارف  کنترل بخش های وسیعی از دره فرغانه  و بخش اعظم ترکستان را به دست بگیرد .

جنبش غیرمتمرکز باسمه چی  در اوایل دهه 1920 فراز و نشیب های فراوانی داشت اما با فرارسیدن سال 1923 عملیات های گسترده ارتش سرخ  سبب شکست های بسیاری برای باسمه چی ها شد . پس از عملیات های عمده ارتش سرخ  و  به وجود آمدن بحران های هایی مانند بحران اقتصادی و نارضایتی عمومی ناشی از اقدامات اجتماعی اسلامگرایانه جنبش باسمه چی ، توان نظامی و حمایت مردمی جنبش کاهش یافت . مقاومت در برابر تسلط روسی / شوروی  طی دوره پیش از آغاز جنگ جهانی دوم نیز به سبب اعمال سیاست های اشتراکی سازی اجباری بار دیگر  و در مقیاسی کوچک تر شدت گرفت .

ریشه های کشمکش

پیش از جنگ جهانی اول  ، ترکستان روسیه از طرف یک دولت نظامی – اداری واقع در تاشکند اداره می شد . در شرق تاشکند دره فرغانه واقع بود که منطقه ای با حضور قومیت های متعدد و دارای تراکم جمعیتی بالا به شمار می رفت . دره فرغانه میان کشاورزان یکجانشین و کوچ نشینان ( بیشتر قرقیزها ) تقسیم شده بود . در دوره تسلط روس ها فرغانه یک مرکز عمده تولید پنبه بود . پیشرفت اقتصادی حاصل شده باعث شد صنایع نیز به صورت محدود وارد منطقه شوند . در این میان کارگران محلی متضرران اصلی بودند که بیش از همتایان روسی خود فقیر شدند و ثروت ناشی از تجارت پنبه نیز به صورتی بسیار ناعادلانه تقسیم می شد . سطح زندگی مردم منطقه بهبود چندانی نیافت و بسیاری از کشاورزان بدهکار شدند . راهزنی به یک امر رایج تبدیل شد و همین یکی از عوامل اصلی شکل گیری جنبش باسمه چی در دره فرغانه بود .

تثبیت قیمت پنبه در دروه جنگ جهانی اول وضع را بدتر کرد و یک طبقه پرولتاریای بزرگ و بی زمین شروع به ظهور کرد . طبقه روحانی مسلمان رواج مصرف الکل و قمار را  که در منطقه فزونی یافته بود محکوم می کرد . جرم و جنایت در مقیاسی بالا در حال گسترش بود .

در سال 1916  و در پی تلاش های دولت تزاری برای سربازگیری از مردم منطقه ، خشونت های گسترده در ترکستان آغاز شد . شورشی همگانی که در ازبکستان و قزاقستان امروزی شدت بیشتری داشت پا گرفت و تنها اعمال حکومت نظامی بود که آن را فرونشاند . درگیری میان مردم بومی آسیای میانه ( عمدتا قزاق ها ) و مهاجران روس به کشتارهای گسترده از دو طرف منجر شد . هزاران نفر جان باختند و و صدها هزار نفر از منطقه گریختند . بیشتر فراریان به جمهوری همسایه چین پناه بردند .

 شورش سال 1916 اولین خیزش ضد روسی بزرگ در آسیای میانه بود و خود زمینه ای برای مقاومت  مردم منطقه پس از سقوط حکومت تزار نیکلای دوم در سال بعد شد .

دولت خودمختار خوقند و آغاز خصومت ها

در نتیجه انقلاب فوریه سال 1917 روسیه ، نیروهای سیاسی مسلمان سازماندهی خود را آغاز کردند . فعالان سیاسی مناطق مسلمان نشین قلمرو روسیه شورایی به نام  ( شورای اسلام ) تشکیل دادند ، شورایی با بدنه نوگرا که در پی ایجاد یک حکومت فدرال ، دموکراتیک و خودمختار برای مسلمانان بود . رهبران محافظه کار مذهبی  ( جمعیت علما ) را  تشکیل دادند که توجهش بیشتر به سوی حفاظت از سازمان های اسلامی و اجرای قانون شریعت بود. این دو گروه با هم وارد ائتلاف شدند اما با وقوع انقلاب اکتبر 1917 نوگرایان با حمایت از بلشویک ها از این ائتلاف خارج شدند .

( نمایندگی شورای سربازان و کارگران تاشکند ) که بیشتر اعضایش را کارگران راه آهن روسی و کارگران مهاجر استعماری تشکیل می دادند با مشارکت مسلمانان در حکومت مخالفت می کرد . ( شورای اسلام ) که از بازتولید استعمار این بار توسط بلشویک ها یکه خورده بود  به ائتلاف خود با جمعیت علما بازگشت تا حکومت خودمختار خوقند را تشکیل دهد . این هسته ایجاد یک حکومت خودمختار در ترکستان بود که قانون آن را شریعت اسلام شکل می داد .


ساختمان شورای تاشکند ، 1917

شورای تاشکند در ابتدا  خودمختاری را پذیرفت ، اما اجرای قوانین آن را به بخش قدیمی تاشکند محدود کرد و رای نهایی در امور منطقه ای را متعلق به خود دانست . پس از بروز  شورش های خشونت بار در تاشکند  رابطه دو طرف به شدت صدمه دید و مسلمانان خوقند با وجود این که تمایلات چپ گرایانه زیادی داشتند با  روس های سفید ( دشمنان بلشویک ها ) متحد شدند .

حکومت مسلمان خوقند که از لحاظ نظامی و سیاسی ضعیف بود برای دفاع از خود ناچار به جستجو در اطراف قلمروش شد .

جمعی از راهزنان مسلح تحت فرمان ایرگاش بی  مورد عفو قرار گرفتند و برای دفاع از خوقند فراخوانده شدند . با این حال این گروه نتوانستند در برابر حمله نیروهای شورای تاشکند مقاومت کنند . در فوریه 1918 سربازان ارتش سرخ و داشناک های ارمنی ضمن غارت خوقند قتل عامی را صورت دادند که  یک پوگروم  ( این واژه پیشتر به کشتارهای عمومی یهودیان در قلمرو روسیه اطلاق می شد ) توصیف شد . بیش از 25 هزار نفر از مردم خوقند در این حادثه جان باختند . این کشتار به همراه اعدام تعداد زیادی از دهقانان فرغانه ای که مظنون به پنهان کردن غذا و پنبه بودند جمعیت مسلمانان منطقه را به خشم آورد . ایرگاش بی با شروع جنگ مسلحانه علیه شوروی خود را  ( رهبر عالی ارتش اسلام ) اعلام کرد و شورش باسمه چی بدین صورت آغاز شد .

در همان حال نیروهای شوروی برای جلب نظر گروه چپ گرای ( بخارایی های جوان ) تحت رهبری فیض الله خودژایف  ،  سید عالم خان ، امیر بخارا را برکنار کردند . نیروهای روس پس از مدتی کوتاه غارت گری توسط مردم بخارا بیرون رانده شدند و امیر به مقام خود بازگشت . در خان نشین خیوه هم جنید خان ، رهبر باسمه چی ، دست نشانده روس ها را سرنگون کرد و جنبش چپ گرای ( خیوه ای های جوان ) را که خواهان مدرنیزه کردن منطقه بودند سرکوب کرد .


امیر سید عالم خان بخارایی ( 1944 - 1880 ) ، آخرین امیر بخارا


منبع

http://en.wikipedia.org/wiki/Basmachi_revolt

مترجم: شاهو صالح