پنجشنبه 31 اردیبهشت 1394 06:23 ق.ظ نظرات ()

مرحله اول شورش در دره فرغانه

ادعاهای ایرگاش بی در مورد رهبری ارتش مومنان مورد پذیرش روحانیون فرغانه ای قرار گرفت و به زودی نیرویی با اندازه مناسب فراهم شد . اقدامات  ملی کردن گسترده ای که شورای تاشکند انجام داده بود سبب فروپاشی اقتصاد منطقه و بروز قحطی شد . همه این عوامل سبب شد جنبش باسمه چی حمایت مردمی روزافزونی کسب کند . شورای تاشکند از فرونشاندن ستیزه جویی عاجز بود و در  پایان سال 1918  کنترل دره فرغانه و مناطق روستایی اطراف تاشکند در دست بیش از 20 هزار جنگجوی نامنظم بود . ایرگاش بی با رقابت فرماندهانی مثل مضامین بی مواجه شد که از حمایت بخش عمده مسلمانان معتدل برخوردار بود . اما در شورایی که در مارس 1919 تشکیل شده ایرگاش توانست مقام نمایندگی رسمی جنبش را کسب کند .


مضامین بی ، 1917

تاشکند در وضعیت نظامی آسیب پذیری قرار داشت و بلشویک ها مهاجان روسی را آزاد گذاشتند تا دست به ایجاد دسته های دفاع محلی بزنند . نیروهای شوروی و کشاروزان روسی در انقام گیری از حملات باسمه چی ها جنایات فراوانی مرتکب شدند . با این حال سیاست های خشن ( کمونیسم جنگی ) حتی مهاجران روس را هم به طرف باسمه چی ها کشاند . در می 1919 مضامین بی با مهاجران روس متحد شد و با آنان پیمان ایجاد ارتش ائتلافی و پیمان عدم تجاوز امضا کرد . نیروهای مشترک قصد داشتند یک دولت مشترک ایجاد کنند که در آن حقوق و فرهنگ طرفین تضمین شده باشد . با این حال اختلاف بر سر ماهیت اسلامی باسمه چی ها این اتحاد را از میان برد  و این امر سبب شد هر دو طرف از تیپ سرخ تاتارهای ولگا شکست بخورند . ساکنان دره فرغانه پس از تحمل سختی های پاییز سال 1919 - 1920   از پا درآمده بودند و مضامین بی در مارس 1920 به شوروی پیوست . اعمال قوانین لیبرال تر  اقتصادی ( موسوم به طرح نپ ) باعث شد تاثیر قحطی در منطقه کاهش یابد و اصلاحات در توزیع زمین و اعلام عفو عمومی هم ساکنان فرغانه را آرام کرد . جنبش باسمه چی در نتیجه این اقدامات تضعیف شد .

آرامش در فرغانه چندان طول نکشید . در تابستان 1920 نیروهای شوروی که احساس امنیت می کردند دریافت اجباری غذا و سربازگیری از مردم منطقه را شروع کردند . شورش بار دیگر آغاز شد . این بار جنبش باسمه چی در سراسر ترکستان شعله ور شد .

جنبش باسمه چی در خیوه و بخارا

در ژانویه 1920 ارتش سرخ خیوه را تصرف کرد و یک دولت موقتی در آن بر روی کار آورد . جنید خان و پیروانش به بیابان های اطراف گریختند و جنبش باسمه چی در منطقه خوارزم آغاز شد . پیش از پایان سال دولت ( خیوه ای های جوان ) هم از طرف شوروی کنار گذاشته شد و ملی گرایان نیز با پیوستن به جنید ، جنبش را تقویت کردند .

در آگوست همان سال امیر بخارا هم با تصرف شهر از سوی ارتش سرخ فرار کرد .امیر که به افغانستان گریخته بود جنبش را با حمایت مردم و روحانیون هدایت می کرد . ابراهیم بی که یک رهبر قبایلی بود رهبری جنگ جویان را بر عهده داشت . چریک های باسمه چی برای مدت های طولانی با موفقیت در مناطق خیوه و بخارا فعالیت داشتند . ستیزه جویی به  سرزمین های قزاقستان ، تاجیکستان و ترکمنستان هم گسترش یافت .

 


بخارا در محاصره ارتش سرخ و در حال سوختن  ، 1 سپتامبر 1920

انور پاشا و اوج قدرت جنبش باسمه چی

در نوامبر 1921  ، ژنرال اسماعیل انور ، وزیر جنگ سابق ترکیه وارد بخارا شد تا به مقامات شوروی کمک کند . اما انور پاشا به جای این کار به جنبش باسمه چی پیوست و به آن سازماندهی و حیاتی دوباره داد . انور پاشا قصد داشت در آسیای میانه  یک کنفدراسیون پان ترکیست ایجاد کند و آن را با آناتولی و ترکستان چین پیوند دهد . اعلام جهاد انور پاشا با استقبال چشمگیری مواجه شد و چریک های باسمه چی یک ارتش نیرومند 16 هزار نفره تشکیل دادند . در ابتدای 1922 بخش اعظم قلمرو            ( جمهوری شوروی خلق بخارا ) از جمله شهرهای سمرقند و دوشنبه به دست باسمه چی ها افتاده بود . در همان زمان ماگازا ماساچی ، یک نظامی دانگانی ( واژه ای که به مسلمانان چین اطلاق می شود ) هم یک هنگ سواره برای کمک به باسمه چی ها وارد میدان کرد .


مذاکره با باسمه چی ها ، دره فرغانه ،1921


شکست جنبش

مقامات شوروی که از سقوط کامل ترکستان به دست شورشیان نگران بودند برای شکست شورش یک استراتژی دوگانه طراحی کردند : اصلاحات سیاسی و دادن آزادی های فرهنگی به همراه به کارگیری نیروی نظامی در مقیاس بزرگ .

 


جبهه ترکستان ، 1922

بخشی از قوانین شریعت دوباره اجرا شدند و زمین های وقفی و مدارس قرآنی دوباره مجاز اعلام شد . مقامات مسکو سعی کردند با ایجاد میلیشیاهای محلی تحت عنوان  ( باتوم های سرخ ) جنگ را به یک جنگ محلی تبدیل کنند . بین 15 تا 25 درصد نیروهای شوروی در این دوره را مردم بومی تشکیل می دادند . هزاران نفر از کهنه سربازان جنگ های داخلی و نیروهای ارتش سرخ با پشتیبانی هوایی وارد عمل شدند . این استراتژی موفق بود . وقتی در می 1922 انورپاشا ضمن رد پیشنهاد صلح با اعلام یک ضرب الاجل اعلام کرد همه نیروهای ارتش سرخ باید ظرف 15 روز از ترکستان عقب نشینی کنند ، مسکو برای پاسخ دهی آماده بود . در ژوئن 1922 نیروهای سرخ به فرماندهی ژنرال کاکورین قوای باسمه چی را در نبرد کفرون شکست دادند . ارتش سرخ با عقب راندن شورشیان به سوی شرق کنترل دوباره بخش اعظم ترکستان را به دست گرفت .

انور پاشا در روز 4 آگوست 1922 طی فرماندهی یک حمله سواره نظام در بلدژوان ( واقع در تاجیکستان امروز ) کشته شد . سلیم پاشا ، جانشین انور ، به مبارزه ادامه داد اما ناچار شد در 1923 به افغانستان فرار کند .

باسمه چی ها تحت فرماندهی خورشیدمرد تا سال 1924 در دره فرغانه باقی ماندند . دستگاه اطلاعات بریتانیا تعداد نیروهای خورشیدمرد را حدود 5 تا 6 هزار نفر تخمین می زد . جنبش باسمه چی پس از سال ها درگیری محبوبیت خود را از دست داده بود . کشاورزان می خواستند به کار خود برگردند ، خصوصا حالا که سیاست های شوروی ترکستان را برای زندگی مناسب تر کرده بود . شمار نیروهای خورشیدمرد به 2 هزار نفر کاهش یافت و اکنون بیشتر آنان هم به راهزنی کشیده شده بودند . خورشیدمرد نیز به زودی به افغانستان گریخت .

ترکستان در این زمان در اثر جنگ به ویرانی کشیده شده بود . بیش از 200 هزار نفر به مناطق تاجیک نشین گریختند و دو سوم مناطق مسکونی تخلیه شده بود . در فرغانه نیز خرابی در مقیاسی کمتر قابل مشاهده بود .


آسیای میانه شوروی ،1922

ویژگی های جنبش

جنبش باسمه چی به عنوان یک جنبش آزادی بخش ملی شناخته می شود . ( باسمه چی ) واژه ای با ریشه ترکی است و به معنی راهزن یا غارت گر استعمال می شود . واژه باسمه چی را بیشتر مقامات شوروی و در معنای منفی آن به کار می بردند .

نظام شوروی این جنبش را به صورت یاغی گری تحت تاثیر فئودالیسم اسلامی تصویر می کرد که با هدایت عوامل بریتانیایی یک جنگ ضدانقلابی به راه انداخته است . اما جنبش باسمه چی در حقیقت جنبشی چند قومیتی و با هدف های گوناگون بود که کمک های خارجی اندکی دریافت کرد . قدرت های غربی نظر مساعدی نسبت به باسمه چی ها نداشتند . آن ها از عقاید پان اسلامیستی و پان ترکیستی باسمه چی ها وحشت داشتند . با این حال برخی رهبران باسمه چی توانستند پشتیبانی بریتانیایی ها و مقامات ترکیه را کسب کنند . برای مقابله با این روند ، حکومت شوروی ناچار شد عوامل اطلاعاتی خود را برای فریب دستگاه های اطلاعاتی خارجی به صورت باسمه چی ها جا بزند .

هر چند بسیاری از چریک ها از مفهوم  جهاد اسلامی الهام گرفته بودند ، باسمه چی ها از ایده ها و بخش های مختلف جمعیت کمک می گرفتند . نوگرایی ، پان ترکیسم و چپ گرایی هم در میان باسمه چی ها رواج داشت . کشاورزان و کوچ نشینان محلی که از تسلط روس ها دل خوشی نداشتند از اقدامات ضد اسلامی و مصادره غذا و محصولاتشان به تنگ آمده بودند . این حقیقت که بلشویسم در ترکستان از طرف کلونی استعماری تاشکند هدایت می شد تزاری ها و بلشویک ها را در چشم مسلمانان منطقه یکی می کرد . صفوف باسمه چی ها مملو از فقرا و مردمی بود که شغلشان را از دست داده بودند . نخستین چریک های باسمه چی راهزنان سابق بودند ، اما با گسترش جنبش اهمیت خود را از دست دادند . رقابت های میان رهبران و تنش های قومی میان قرقیزها و ازبک ها و ترکمن ها ضربات زیادی به جنبش زد .

پیامدها

رهبران بومی همکاری با مقامات شوروی را آغاز کردند و تحت سیاست های بومی سازی لنین و استالین تعداد زیادی از مردم آسای میانه به عضویت حزب کمونیست درآمدند . بسیاری از این افراد در جمهوری های شوروی سوسیالیستی ازبکستان ، تاجیکستان ، قرقیزستان ، قزاقستان و ترکمنستان صاحب مقام شدند و جمهوری خودمختار  شوروی سوسیالیستی ترکستان را در سال 1924 بنیان نهادند .

طی دوره شوروی سازی آسیای میانه ، اسلام زدایی به هدف اصلی عملیات های ضد مذهبی تبدیل شد . حکومت شوروی مساجد را بست ، روحانیون مسلمان را سرکوب کرد و نمادهای مذهبی اسلامی مانند نقاب و حجاب را هدف قرار داد . ازبک هایی که عبادات اسلامی را انجام می دادند به اتهام ملی گرایی زندانی یا اعدام می شدند . اشتراکی سازی و صنعتی سازی استالینیستی نیز  مانند سایر مناطق شوروی در ترکستان اجرا شد .

عملیات های نامنظم باسمه چی ها پس از پیروزی شوروی

پس از نابودی جنبش باسمه چی به عنوان یک حرکتی سیاسی و نظامی ، برخی جنگ جویان با باقی ماندن در مناطق کوهستانی جنگ چریکی را ادامه دادند . در سال 1926 جنبش باسمه چی ها در اکثر مناطق آسیای میانه مرده بود . با این حال تا اوایل دهه 1930 درگیری هایی در مرز افغانستان ادامه داشت . جنید خان در سال 1926 هنوز قادر به تهدیدخیوه بود ، اما در سال 1928دستگیر و تبعید شد . دو رهبر برجسته جنبش ، فیصل مکسوم و ابراهیم بی در مناطق نزدیک مرز افغانستان فعال بودند و در سال 1929 حملاتی به قلمرو جمهوری شوروی سوسیالیستی تاجیک انجام دادند . ابراهیم بی پس از اشتراکی سازی استالینیستی توانست تا سال 1931 فعالیتش را ادامه دهد  ، اما سرانجام  دستگیر و اعدام شد . جنبش پس از اعدام ابراهیم بی تقریبا نابود شد . آخرین پناهگاه های باسمه چی ها در قرقیزستان در سال 1934 از میان رفت .

در فرهنگ عمومی

شورش در چند فیلم از فیلم های موسوم به ( وسترن سرخ ) مانند  (خورشید سفید صحرا ) ، (هفتمین گلوله) و (محافظ) به تصویر کشیده شده است .

 

منبع : http://en.wikipedia.org/wiki/Basmachi_revolt

مترجم : شاهو صالح