جمعه 21 بهمن 1390 08:00 ق.ظ نظرات ()


جابجایی در قدرت

تا اوایل قرن بیستم اندازه گیری قدرت یک کشور کار چندان مشکلی نبود. کافی بود تا آمار فولاد تولید شده، انرژی مصرف شده،  نیروی انسانی، تعداد لشکرها و پرسنل نظامی یا تعداد کشتی های نظامی یک کشور معلوم شود تا یک تحلیلگر بتواند قدرت آن کشور را در مقایسه با دیگر کشورها تخمین بزند.

اما رشد علوم مهندسی و تکنولوژی در ابتدای قرن گذشته این معادلات را روز به روز پیچیده تر کرد. با آغاز جنگ جهانی اول شیمیدان ها به کمک ژنرالها آمدند. سلاح شیمیایی به عنوان یک سلاح اساسی در بین دول درگیر در جنگ بکارگرفته شد. جنگ جهانی دوم دانشمندان بیشتری را در کام خود کشید. دریاسالار نیمیتز بزرگترین نبرد دریایی تاریخ جهان را از رقیبش دریاسالار یاماماتو برد تنها به این دلیل که سرویسهای اطلاعاتی آمریکا توانسته بودند مخابرات ژاپنی ها را استراق سمع کرده و با استفاده از کامپیوترهای اولیه در رمز آنها رخنه کنند. این پیروزی به دست نیامد مگر به دست مهندسان و ریاضی دانهایی که الکترونیک را برای مقاصد نظامی بکارگرفتند. بمب هسته ای، که امپراطور ژاپن را وادار به تسلیم بی قید و شرط کرد، آخرین تیر ترکش فیزیکدانهایی که در خدمت ژنرالها درآمدند نبود. از آن به بعد این تعداد تانکها و سربازان نبود که نتیجه جنگها را مشخص می کرد و کشوری قدرتمندتر محسوب می شد که دانشمندان و محققین بیشتر و آزمایشگاه های وسیعتری داشته باشد.

فضا عرصه جدید رقابت

در روز چهارم اکتبر 1957 پروژه ای که در روسیه شوروی در حال توسعه بود جهانیان را در بهت و حیرت فروبرد. اولین ماهواره دست ساز بشر توسط یک موشک روسی در مدار زمین قرار گرفت. علم و دانش عرصه جدیدی را برای رقابت قدرتهای بزرگ گشوده بود؛ فضا. مجله نیوساینتیست در مقاله‌ای در سپتامبر ۲۰۰۷ منتشر شد پرتاب اسپوتنیک را به دلیل شتاب دادن به سرمایه‌گذاری‌های بین‌المللی در زمینه دانش و فن‌آوری، به عنوان بزرگترین عامل توسعه دانش در تاریخ بشر برشمرده است.

از زمان پرتاب اولین ماهواره تمام قدرتهای بزرگ به صرافت استفاده از فضا به سود منافع ملی خود افتادند. ماهواره های اولیه توسط سرویسهای نظامی شوروی سابق و آمریکا ساخته می شدند و بیشتر جنبه آزمایشی داشتند. اما پس از چندی فواید گوناگون ماهواره ها برای دانشمندان و سیاستمداران هویدا شد.

ماهواره ها برای دانشمندان فرصت اثبات تئوری های علمی جدید و یا رد کردن تئوری های قدیمی را فراهم می کردند. زمین شناسان و هواشناسان می توانستند از اطلاعات دریافت شده از ماهواره ها برای تحلیل تغییرات زمین استفاده کنند. تلسکوپهایی که در مدار زمین قرار گرفتند ستاره شناسان و فیزیکدانها را در شناسایی جهان پیرامون بشر کمک کردند.

فرستادن انسان به فضا و زنده بازگرداندن وی از مسافرت فضایی پنجره های بیشتری را برای دانشمندان و محققین گشود. فضانوردان در وضعیت بی وزنی مدار زمین می توانستند کریستالها یا موادی را تولید کنند که به خاطر وجود جاذبه بر روی زمین امکان ساختن آنها وجود نداشت. تحقیقات سلولی و پزشکی زیادی توسط فضانوردان در ایستگاه های فضایی صورت گرفته است تا انسان بتواند شناخت بهتری از بدن خود و توانایی های خود کسب کند. بسیاری از دستگاه ها و تکنولوژی هایی که برای فضانوردان ساخته شدند امروزه در زندگی ما وارد شده اند تا نوع بشر زندگی بهتری را تجربه کند.

اما پیشبرد علم تنها مزیت وارد شدن به عرصه فضا نبود. ماهواره ها توانستند به عنوان یک تقویت کننده امواج رادیویی تمام جهان را به یکدیگر وصل کنند. ایستگاه های رادیو و تلویزیونی با استفاده از ماهواره ها توانستند تمامی ساکنان جهان را به هم پیوند دهند و خطوط تلفنی از طریق ماهواره ها انسان ها را در کنار هم قرار دادند. امروزه ماهواره های موقعیت یاب ،مانند جی.پی.اس آمریکایی یا گلوناس روسی، می توانند هر  کسی را از خطر گم شدن نجات دهند، کشتی ها را به سلامت به مقصد برسانند و فاصله دقیق یک کامیون و زمان وارد شدن آن را به انبارهای یک کارخانه به مدیران آن شرکت اعلام کنند.

فضا بعد چهارم جنگ

اما نباید از خاطر برد که بیشترین استفاده از ماهواره ها را سیاستمداران و نظامیان برده اند. همانگونه که بیان شد تکنولوژی های فضایی در ابتدا برای مقاصد نظامی ساخته شدند و هدف این بود تا قدرتهای بزرگ بتوانند با رخنه در فضا برتری خود را بر رقبایشان تحمیل کنند. ماهواره های جاسوسی می توانستند با دوربینهای دقیقی که داشتند تصاویر دقیقی از وضعیت و تعداد نیروهای نظامی دشمن و جابجایی آنها ترسیم کنند. دستگاه های الکترونیکی نصب شده بر روی ماهواره ها می توانستند مخابرات دشمن را شنود کرده و به مقاصد وی پی ببرند. ماهواره های پیش اخطار شلیک شدن هر موشک قاره پیمایی را از طریق حرارت آن کشف می کردند و به مراکز دفاعی اخطار می داند. این توانایی به آمریکا امکان داد تا در جنگ اول خلیج فارس موشکهای عراقی را رهگیری کند و به اسرائیل در مورد آنها اخطار دهد. ماهواره ها می توانستند محل یک انفجار هسته ای را در زیر خاک تشخیص دهند و همین ماهواره ها بودند که آزمایشهای هسته ای هندوستان و پاکستان و قدرت هسته ای بمبهای بکارگرفته شده را لو دادند.

این عرصه جدید به دلیل اهمیت سیاسی-نظامی برای دولتها آنقدر اهمیت داشت که تکنولوژی های جدید فضایی را به قفسه پرونده های فوق محرمانه بسپارند. تقریبا تمامی فضانوردانی که توسط دو ابرقدرت وقت انتخاب می شدند از میان خلبان های نظامی بودند. ایستگاه های فضایی سالیوت روسها تا زمان ارسال سالیوت 6و 7 همگی نظامی بودند و فضانوردانی که به آنها اعزام می شدند وظیفه داشتند تا مأموریتهای نظامی محول شده را در آنها انجام دهند. شوروی سابق حتی به دنبال ارسال یک سکوی پرتاب موشک به مدار زمین بود که قدرت شلیک کلاهکهای هسته ای داشته باشد تا بتواند در صورت درگیر شدن در یک جنگ هسته ای در کوتاه ترین زمان دشمن را هدف بمب های هسته ای خود قرار دهد. توسعه این سیستم بعدها به خاطر قرارداد سالت 2 در سال 1983 کنار گذاشته شد.

آمریکایی ها نیز در ابتدای کار بیشتر به فکر استفاده نظامی از فضا بودند. آمریکایی ها تا آنجا پیش رفتند که  در اواخر دهه 50 برنامه ای برای ساخت یک پایگاه نظامی ثابت در ماه و استقرار انسان در آنجا تهیه کردند. در نهایت، رونالد ریگان ،رییس جمهور اسبق آمریکا، تصمیم گرفت تا با ساخت ماهواره ی نظامی و استقرار آنها در مدار زمین یک سپر دفاعی در برابر موشکهای قاره پیمای رقیب بسازد. این ماهواره ها قرار بود تا موشکهای دشمن را کشف کرده و قبل از اینکه آنها از جو زمین خارج شوند با استفاده از لیزر آنها را نابود کنند. همین طرح جنگ ستارگان بعدها به صورت هسته اصلی سپر دفاع موشکی پیمان ناتو درآمد.

تا قبل از نفوذ انسان به مدار کره زمین جنگها در زمین، آب یا هوا انجام می شد. با ارسال ماهواره ها به مدار زمین بعد جدیدی به جنگها اضافه شد و تمام قدرتهای بزرگ در صدد برآمدند تا توانایی ها نظامی خود را در این عرصه تکمیل کرده و بهبود بخشند.

سیاستمداران خوشبخت

سیاستمداران هم به همراه نظامیان از برکات حضور در فضا بهره گیری می کردند. پرتاب اولین ماهواره ، و اندکی بعد اولین انسان، توسط روسها تا سالها سبب غرور ملی آنها شده بود و رهبران مسکو این امر را دلیل سبقت گرفتن نظام کمونیستی بر نظام سرمایه داری می دانستند.

از طرف دیگر، کندی هم اعلام کرد که تا چندی بعد فضاپیماهای آمریکایی قرار است تا اولین بشر را بر روی کره ماه پیاده کنند و پیاده شدن نیل آرمسترانگ بر روی کره ماه توانست غرور مردم این کشور را تسلی دهد.

هر کشوری که به عرصه فضا وارد می شد می توانست سروری فنی وعلمی خود را به رخ دیگران بکشد.


استقلال در عرصه ی فضا

مردم ایران در انقلاب سال 57 رسیدن به استقلال را یکی از اهداف اصلی خود در سرنگون کردن رژیم پهلوی اعلام کردند. اما باید توجه داشت با رشد سریع تکنولوژی در سه دهه اخیر استقلال را نمی توان در استقلال سیاسی خلاصه کرد و یک کشور برای اینکه بتواند موقعیت خود را در نظام جهانی حفظ کند ناچار است تا به استقلال علمی هم دست پیداکند.

تجربه تلخ ایران در جنگ با عراق و تحریم های تسلیحاتی ،که توسط قدرتهای اروپایی بر ایران اعمال شد، به رهبران تهران نشان داد که تنها راه رسیدن به استقلال سیاسی دست یافتن به استقلال عملی است.

با توجه به پیشرفتهایی که در طی جنگ ایران و عراق در زمینه ساخت و طراحی موشکهای بالستیک بوجود آمده بود مسئولان نظام تصمیم گرفتند تا این تکنولوژی نظامی را در خدمت دانشمندان و متخصصانی قرار دهند که قصد داشتند شوکت ایران اسلامی را در عرصه ای جدید به نمایش درآورند. چرخهای جدیدی به حرکت در آمد و یک دهه پس از پایان جنگ ایران-عراق علی شمخانی، وزیر دفاع سابق ایران، اعلام کرد که ایران می خواهد در فضا نیز حضور داشته باشد.

برای جلوگیری از پراکنده کاری و تمرکز فعالیتهای علمی مربوط به تکنولوژی های فضایی قرار شد که از سال 1382 به بعد شورای عالی فضایی به ریاست رئیس جمهور هدف گذاری و برنامه ریزی های فضایی ایران را انجام دهد و هماهنگی بین ارگانهای مختلفی که درگیر توسعه فضایی بودند سامان دهد. در همین سال سازمان فضایی ایران به منظور پژوهش در زمینه استفاده از فضا و برنامه ریزی برای گسترش فن آوری های فضایی کشور تشکیل شد. این برنامه ریزی ها امروزه ایران را به صورت یکی از کشورهای پیشرو در عرصه فضا درآورده است.

برنامه ها و اهداف

ایران در نشست کمیته استفاده صلح آمیز از فضا ،وابسته به سازمان ملل، در سال 2002 اهداف خود را از فعالیتهای فضایی چنین برشمرد:

·        برنامه های تجاری برای مشاهده زمین، و پیش بینی تغییرات محیطی.

·        برانگیختن همکاری های بین المللی بر اساس منافع مشترک.

·   تشویق فعالیتهای فضایی بخش خصوصی به منظورافزایش آگاهی عمومی از فضا و آمیختن ابتکارات این عرصه با زندگی روزانه.

·        توسعه علوم و تکنولوژی فضایی مادر برای کمک به توسعه برنامه های فضایی و پروژه های تجاری.

·        افزایش علاقه در بین جوانان ،که در آینده کشور نقشی اساسی بازی می کنند، به برنامه های فضایی.

در پی برنامه ریزی های انجام شده سینا-1 ،اولین ماهواره ایرانی که با کمک روسها ساخته شد، در سال1384 توسط یک ماهواره بر روسی در مدار قرار گرفت. سنجش از دور، دریافت، ذخیره و ارسال داده‌های مخابراتی دو مأموریت اصلی ماهواره سینا اعلام شد که بخش سنجش از دور، در موارد کشاورزی، تشخیص پوشش زمین از نظر گیاهی، تغییرات ژئولوژیک مانند سیل و آتشفشان و غیره کاربرد خواهد داشت. تبادل اطلاعات میان کاربران زمینی و ارائه سرویسهای پست الکترونیک وانتقال فایل نیز از جمله کاربردهای محموله مخابراتی سینا به شمار می‌رود. با پرتاب سینا-1 ایران به جمع 43 کشوری که ماهواره ای در مدار زمین داشتند پیوست.

اما سینا-1تنها آغاز راه سازمان تازه تأسیس فضایی ایران بود. در روز 15 بهمن 1387 دانشمندان ایرانی افتخار جدیدی برای ملت ایران آفریدند. موشک ماهواره بر ایرانی سفیر اولین ماهواره تماما ساخته شده در ایران را ،با نام امید، در مدار زمین قرار داد. امید توانست 82 روز در مدار زمین بماند و به گرد سیاره مادر بگردد. با پرتاب امید ایران یازدهمین کشور جهان شد که توانسته است بر پایه توانایی های بومی خود ماهواره ای را در مدار زمین قراردهد.

پرتاب امید سیلی از واکنشها را در پی داشت. بسیاری از تحلیل گران سیاسی دنیای غرب امید را یک حیله تبلیغاتی می دانستند. اما تأیید قرارگرفتن امید در مدار تعیین شده توسط سازمانهایی مانند ناسا به شک و تردید آنها پایان نداد. تحلیل بعدی بعضی از تحلیل گران شکاک و تعدادی از سیاستمداران طرفداران اسرائیل حول این محور بود که توسعه موشکهای ماهواره بر در حقیقت پوششی از جانب ایران برای پنهان کردن برنامه های موشکی این کشور است. این ناظران هیچ گاه عنوان نکردند که کشوری که در طی چند سال اخیر بارها و بارها موشکهای زمین به زمین خود را در مانورهای نظامی به نمایش درآورده و آزمایش کرده است برای توسعه این گونه سلاح ها چه نیازی به پنهانکاری دارد؟!

حرکت بعدی

ارسال موجودات زنده به مدار زمین قدم بعدی سازمان فضایی ایران بود. اما افق دید مسئولان، ارسال اولین فضانورد ایرانی با اتکا بر تکنولوژی فضایی داخلی تا انتهای دهه اخیر می باشد. این برنامه رسما توسط رئیس جمهور محترم ،محمود احمدی نژاد، اعلام شده است.

همانگونه که گذشت حضور در فضا مزایای بیشمار سیاسی، نظامی و تجاری برای ایران در پی خواهد داشت. ابوالقاسم بینات ،دانشجوی دکترای علوم سیاسی دانشگاه سیراکیوز، می نویسد: "خودکفایی در تولید و پرتاب ماهواره ها برای تأمین ارتباطات مخابراتی و تصویربرداری نظامی می تواند یکی از هداف اصلی امنیتی برای ایران باشد. ایران در منطقه ای است که کشورهای همسایه یا به چنین تکنولوژی هایی دسترسی دارند و یا می توانند آنها را از دوستان غربی خود خریداری کنند. به توجه به تقابل دنیای غرب، ایران نمی تواند به خدمات آنها در این عرصه تکیه کند و ناچار است تا خود به یاری خود بشتابد. توسعه تکنولوژی ماهواره ای توانایی های علمی و فنی ایران را اثبات می کند."

به علاوه، ساخت ماهواره های هواشناسی و مخابراتی می تواند نیاز ایران را به سرویسهای ماهواره ای خارجی کاهش دهد و میلیونها دلار صرفه جویی دربر داشته باشد. شبکه های رادیویی و تلویزیونی می توانند از ماهواره ها استفاده کنند تا تمامی سطح کشور را بدون استفاده از ایستگاه های تقویت کننده زمینی پوشش دهند. با توجه به وسعت زیاد میهن مان استفاده از ماهواره ها برای ارسال امواج رادیو و تلویزیون نسبت به تجهیزات زمینی صرفه اقتصادی بیشتری دارد.

ماهواره ها می توانند برای مقابله با بلایای طبیعی مانند سیل یا مشکلات ساخته دست بشر مانند آلودگی رودخانه ها و دریاها بکارگرفته شوند تا زندگی ایمنتری برای انسانها و محیط زیست مناسبتری برای تمام جانداران فراهم شود.

خودکفایی در ساخت ماهواره ها به ایران اجازه می دهد تا این تکنولوژی پیشرفته را به کشورهای دیگر نیز بفروشد و در بازار ساخت و طراحی ماهواره ها وارد شود. از سوی دیگر، تجربه ایران در زمینه موشکی می تواند به ما اجازه دهد تا در این عرصه رقابتی نیز وارد شویم. کشورهای زیادی توانایی ساخت ماهواره را به صورت بومی دارند اما برای پرتاب آن به فضا ناچار به کشورهای خارجی اتکا دارند و در صورتی که ایران بتواند ایمنی موشکهای ماهواره بر خود را ثابت کند می تواند رقیب کشورهایی چون چین و ژاپن شود.

در بعد نظامی نیز تکیه ایران بر ماهواره های خود می تواند ضامن استقلال وامنیت کشور شود. کاملا آشکار است که ماهواره های شنود را هیچ کشوری در اختیار ما قرار نخواهند داد و به هیچ قیمتی عکسهای ماهواره ای نظامی را به ما نخواهند فروخت. تنها چاره ایران برای اینکه یک قدرت منطقه ای باقی ماند و در برابر تهدیدات خارجی حرفی برای گفتن داشته باشد این است که در عرصه فضا هم دارای خودکفایی باشد و بتواند نیازهای اطلاعاتی خود را بدون احتیاج به دیگران به دست آورد.

مطمئنا این راه راهی طولانی، پرهزینه و پرخطر خواهد بود. همان طور که تاریخ فضانوردی در شصت سال گذشته نشان می دهد موشکهای زیادی منفجر خواهند شد، ماهواره های زیادی از بین خواهد رفت و حتی متأسفانه انسانهایی نیز در این راه جان خواهند باخت. اما همه این هزینه ها هزینه هایی است در جهت پیشرفت و هر کشوری که بخواهد در رقابت با دیگران جا نماند ناچار است که چنین هزینه ای را ، به همراه ریسک ها و خطرات آن، بپذیرد. قرار است تا طبق برنامه توسعه ایران ،معروف به افق1400، که به تأیید مقام معظم رهبری رسیده است ایران در زمینه های مختلف سرآمد کشورهای منطقه شود. برای رسیدن به این جایگاه چاره ای از پیشرفت در عرصه فضا نخواهیم داشت.

نویسنده:رضاکیانی موحد

منتشر شده در مجله اطلاعات هفتگی شماره 3503 نوزده بهمن 1390

در صورت استفاده در سایر وبلاگها و سایتها لینک مطلب در Wars and history و نام نویسنده و یا مترجم را ذکر کنید.

یک سال گذشت


هر دم از این باغ بری می رسد/ توهمی که بر اساس یک ضرب و تقسیم مشخص می شود.


شوخی های تاریخ؛ قسمت ششم


جنگنده چندمنظوره رافال ام /گران ترین و مدرنترین جنگنده ساخت فرانسه 


تصاویر کمیاب و بسیار زیبا از اسکورت سوخو 27 های روسی توسط اف 14 و اف 4 های ایران